گنبد سلطانیه – فسمت اول

نام بنا : گنبد سلطانیه
دوره تاریخی : ایلخانی قرن 8 ه. ق
بهاء بلیط ایرانی : 5000 ریال
بهاء بلیط خارجی : 5000 ریال
تلفن یگان حفاظت گنبد سلطانیه : 5822850-0242
تلفن امور اداری :5823277-0242
تعطیلی : تعطیلات رسمی کشور
ساعات بازدید :صبحها : 13:30 الی 8:30 عصرها :20 الی 15
آدرس : کیلومتر 35 جاده زنجان - قزوین

گنبد سلطانیه در 35 کیلومتری جنوب شرقی زنجان و 4 کیلومتری جاده قزوین – زنجان در شهر سلطانیه واقع است . بنایی عظیم و ممتاز که در وسط شهر قدیمی سلطانیه بنا گردیده است . در خصوص تاریخچه شهر سلطانیه و گنبد معظم آن می خوانیم: هنگامی که ارغون خان – پسر آباقا خان – چهارمین ایخان مغول براریکه سلطنت تکیه زد ، تصمیم گرفت در محل سلطانیه فعلی شهری بنا کند . بدین رو دستور داد « قلعه ای که دور باروی آن 12هزار گام باشد ، از سنگ تراشیده بسازند »‌. ارغون پس از ساختمان این قلعه ، در حالی که هنوز نیمه کاره بود ، در آن مسکن گزید و به سال 691 ه . ق در گذشت و در همان جابه خاک سپرده شد . غازان خان – جانشین وی – از پیگیری کار پدر منصرف شد و متوجه تبریز و احداث محله شنب غازان گردید . با به حکومت رسیدن الجایتو به سال 702 ه. ق کار ساخت شهر سلطانیه از سر گرفته شد . وی دستور داد شهری بساز ند که دور آن 30 هزار گام باشد ؛ همچنین قلعه ای کوچک به مساحت 2000 گام که با حصار و 16 برج در بر گرفته می شد . عرض دیوارهای قلعه به اندازه ای بود که چهار سوار به آسانی می توانستند در کنار هم بر روی آن حرکت کنند . الجایتو همچنین امر کرد آرامگاه با شکوهی برای وی بسازند . سلطان ایلخانی برای ساخت این بنا تمام هنرمندان و صنعتگران و تجار زبده ایران را به شهر سلطانیه کوچ داد و برای اسکان آنها محل هایی در نظر گرفت . به بزرگان و در باریان نیز سفارش کرد که به ساخت بناهایی در سلطانیه بپردازند .

آنها نیز برای جلب توجه شاه ، در شهر ، محله هایی با عمارت‌های عالی بنا کردند ؛ ازجمله چلبی اوغلو و خواجه رشید الدین فضل الله وزیر که برای خود محله و عمارت هایی ساختند . در سال 710 ه . ق کار ساختمانی شهر به پایان رسید و بعد از تبریزبه صورت بزرگترین شهر امپراتوری ایلخانی در آمد . الجایتو در سال 716 ه. ق ، بعد از یک بیماری نسبتاً طولانی در گذشت و با فوت او ، موقعیت سلطانیه نیز ساقط شد و با سقوط سلسله ایلخانان ، آخرین رمق سلطانیه کشیده شد . سلطانیه در سال 786 ه. ق در حمله تیمور لنگ غارت و چپاول شد و بسیاری از ابینه آن ویران گشت و مردمانش کوچ کردند . در عهد میران شاه – پسر تیمور – این شهر دوباره مورد ویرانی قر ار گرفت و سرانجام در نتیجه جنگی که بین قرا یوسف و فرزند میران شاه به نام ابوبکر رخ داد ، شهر سلطانیه به کلی موجودیت سیاسی و اقتصادی خود را از دست داد و تبریز دوباره جای آن را گرفت . در نوشته مورخان در خصوص بنای گنبد و ارگ سلطنتی مطالب در خور توجهی به جای مانده است.

حافظ ابرو ، اطلاعات دقیق تری از ارگ در اختیار ما گذاشته است : «‌سلطان الجایتو از برای مدفن خود در اندرون قلعه عمارتی ساخته است و آن را ابواب البر نام نهاد و گنبدی مثمن بزرگ عالی که قطر آن 25.6متراست ، و ارتفاع آن 48 متر چنانچه در اقصی بلاد عالم مثل آن عمارتی نشان نمی دهند . پنجره های آهن کوب بسیار کرده ؛ از آن جمله یک پنجره سی ارش طول در پانزده ارش عرض دارد و متصل آن گنبد چند عمارت عالی ساخته است . مسجد ی بتکلف و در الضیافه و دارلسیاده و موقو فات بسیار بر آن وقف کرده و سرایی به جهت خاصه خود دراندرون قلعه ساخت . چنانچه صحن سرا را صد در صد نهاده اند و صفحه عالی بر مثال ایوان کسری و دوازده سراچه در حوالی آن متصل سرا از هر یک پنجره دری بصحن سرای بزرگ گشوده و صحن آن را از سنگ مر مر فرش انداخته ودیوانخانه بزرگ که دو هزار آدمی در آن بگنجند و آن را کریاسی نام کرده و غیر اینها ذکر شد . پادشاه و امرا عمارت بسیار در اندرون قلعه کرده اند »‌ .


شمس الدین محمد بن محمود آملی – یکی از مدرسان مدارس سلطانیه در قرن هشتم ه. ق در کتاب « نفایس الفنون فی عرایس العیون »‌می نویسد : «‌ازآن جمله شهر سلطانیه که در شهور سنه اربع و سبعمائه (704 ) بنیاد نهاد و در مدت ده سال به مرتبه رسانید که از بلاد ربع مسکون معمور تر شد و در وسط سلطانیه قلعه ای بس عالی بمقدار شهری بنا فرمود و جهت مرقد خود گنبدی بس عالی باهشت منار بر سر آن ساخته و در حوالی آن خیره از جامع و خانقاه و مدارس و دار السیاده که هرگز مثل آن در جان ندیده و نشنیده بفرمودو بسیاری از املاک نفیسه بر آنجا وقف کرد . چنانچه حاصل آن در عهد دولت او بصد تومان می رسد و چون اینجمله بتعلیم و ارشاد وزیر عالم عادل صاحب سعید شهید خواجه رشید الدین طاب مثواه بود و نیابت تولیت بدو داد و در انجا ده مدرس و بیست معید و صد نفر از طلبه علم و بیست صوفی و دوازده حافظ و هشت موذن و چهار معلم تعیین فرمود . » از مجموع گفته مورخان مذکور چنین نتیجه گرفته می شود که بناهای ارگ عبارت بودند از ابواب البّر ( گنبدسلطانیه ) ، مدارس ، خانقاه ، دار الشفا ، دارالضیافه ، درالحفاظ ، در السیاه ، مساجد ، خوانق ، دارالقرائه ، دار الحدیث و سراهای مخصوص و 12 سراچه دیگر و دیگر قسمت هایی که در منابع نیامده است .امروز از تمام بناهای ذکر شده تقریباً تنها گنبد سلطانیه باقی مانده و بقیه از بین رفته اند . این گنبد از معماری بسیار متکاملی برخورد ار است که در اینجا به طور خلاصه بدان پرداخته می شود .

زمین این بنا طبقات فشرده شن و ماسه به عمق تقریبی 8 متر تشکیل شده که معماران گنبد تنها شالوده ای کم عمق و کم عرض تهیه ببینند ؛ به طوری که پی ها در اکثر بخش ها به غیر از بخش شمالی ، از 50 یا 60 سانتی متر تجاوز نمی کند و همین پی نیز در محل درها و پنجره ها بریده شده است و این حاکی از اطمینان و اعتمادو دانش معماران زمان دارد . با توجه به چاهی که در کف بنا به عمق 9 متر کشف گردیده و هیچ علامتی از استفاده آن موجود نیست ، به نظر می رسد که هدف از کندن آن ، آزمایش مقاومت خاک جهت بر پا کردن بنایی با ارتفاع حدود 50 متر بوده است . بنا بر روی هشت ضلعی به خاطر الحاقات دیگر، دگرگون شده ؛ امّا در طبقات بالاتر کاملاً مشهود است . این بنا 5/48 متر ارتفاع دارد و 60/25 متر قطر دهانه گنبد آن است عرض جزرها ، 87/6- به استثنای جزرهای شمال غربی و شمال شرقی که به عرض 40/12 متر است – و طول آنها از بیرون 17 و از داخل 60/8 متر است . این جزر ها در درون علاوه بر راه پله ها دارای 8 ایوان مرتفع و نزدیک به 50 اتاق و حجره هستند .

 

درباره ورودی های اصلی به فضای داخلی ، به خاطر وجود راه های متعدد ، نظریه های مختلفی ابزار شده که عمدتاً ایوان های شرقی و شمالی را به عنوان ورودی های اصلی معرفی کرده اند و وجود کتیبه های مفصل ایوان شرقی و کتیبه های به خط ثلث ایوان شمالی ، مؤید این نظر است . به نظر می رسد در گذشته ، راه های دیگر با پنجره های آهنی مسدود می شده اند .

کف بنای گنبد سلطانیه با زیر سازی آجر فرش و شفته آهک و روکش سنگ مرمر سفید یا سنگ رخام فرش شده بوده است . با کاربردی ، بالکن های هشتگانه ای هستند که از ایوان پدید آمده اند و به نوبه خود دارای تزیینات زیبایی اعم از کایشکاری ،مقرنس کاری ، تسمه کشی ، گچکاری و تلفیق آجر و کاشی و سر انجام کتیبه های متعدد هستند . این ایوان ها که رو به بیرون هستند ، هریک به طور متقارن به سه واحد طاق تبدیل شده و آرایش سقف آنها زیباترین و جذابترین تزیینات هنر گچبری ایران است . راه پله ها از طبقه اول شروع می شود و تا بالای مناره ها ادامه پیدا می کند . دسترسی به پشت بام نیز از طریق همین راه پله هاست . طبقه سوم ( پشت بام ) در 80/ 27 متری سطح زمین واقع و پایه ای برای گنبد عظیم و مناره های هشتگانه آن است . گنبد سلطانیه به گونه ای کاملاً خاص و ابتکاری با طرح جناغی بنا شده است . این گنبد از نوع دو پوشه پیوسته است ؛‌ به طوری که دو پوسته به موازات همدیگر قرار گرفته اند . این گنبد با قطر دهانه 60/25 متر ، بزرگترین گنبد معماری اسلامی ایران است و بدون هیچ گونه پشت بند ، سر منار یا شانه ای ساخته شده است . ضخامت پوش گنبد از پایه به طرف نوک گنبد کاهش می یابد که ضرورتی ناشی از سبکی و استحکام بوده است . پا طاق گنبد از بیرون 40/1 و ارتفاع گنبد ، 19 متر است که در بیرون با کاشی های زیبای فیروزه ای پوشش یافته است . این پوشش امروز توسط سازمان میراث فرهنگی تعمیر و تجدید شده است پرفسور پیروسن پائولزی معتقد است که سیستم دو جداره بودن گنبد با دو قشر موازی و مجزا که صرفاًبا پشت بند های آجری بین خود و به هم مربوط هستند و فرم واحدی را شامل می شوند از خصوصیات منحصر به فرد گنبد سلطانیه است و قبل از آن سابقه ای نداشته است . از این جهت ، وی عقیده دارد که طرح گنبد کاتدرال سانتاماریا دلفویوره – کلیسای اعظم مریم مقدس در فلورانس که یک صد سال پس از گنبد سلطانیه توسط برونلسکی و گیبرتی صورت گرفت ، به تقلید از گنبد و استحکام جزرهای تکیه گاه ، سبب کاهش نیروهای رانشی آن شده و لزوم ساختن مناره های بلند را منتفی ساخته است . علی رغم این حقیقت ، جهت زیبایی و شکیل بودن بنا ، هشت مناره نسبتاً کوچک در اضلاع هشتگانه ، بنا کرده اند که متاسفانه بخش عمده آنها ویران شده است . این مناره ها در هشت زاویه ساختمان به ارتفاع بیش از 3 متر با پوششی از کاشی های فیروزه ای و کبود لاجوردی رنگ برروی یک پایه آجری هشت ضلعی به ارتفاع 10/2 بر پا شده و از آن راه پله های جهت دسترسی به طبقات پایین و برون از مناره تعبیه گردیده است . از پدیده های جالب این بنا ، نحوه ارتباطات در طبقات است که با منطقی ترین روش توسط راه پله هایی اجرا شده است . در سطح همکف بنا ، چهار واحدراه پله تعبیه گردیده است . راه پله های جزرهای شمال شرقی و شمال غربی که در جوار ورودی های اصلی اند ، طبقه همکف را به ترتیب به کلیه طبقات متصل می کنند . دو راه پله دیگر که یکی از آنها کاملاً منهدم شده است ، طبقه همکف را به طبقه دوم متصل می سازند . این راه پله ها به صورت مارپیچی ساخته شده اند . در منتهی الیه هر راه پله در طبقه دوم ، تراس نسبتاً بزرگی تعبیه شده که پوشش گنبدی شکل دارد . در طبقات بالاتر راه پله های بیشتری دیده می شود که حالت اختصاصی تری دارند . در کل 8 واحد راه پله در این بنا وجو دارد .

بنای گنبد سلطانیه از نظر تزیینات یکی از موفقترین نمونه های معماری اسلامی ایران به شمار می رود . عوامل مختلف تزیینی بنای گنبد سلطانیه عبارتند از 1- تزیینات آجری 2- تزیینات گچبری 3- کتیبه ها 4- کاشیکاری . 5- تزیینات رنگ و نقاشی . 6- تزیینات سنگی . 7- تزیینات چوبی .

 

ادامه دارد...



تاريخ : پنجشنبه ۱٦ اردیبهشت ۱۳۸٩ | ٩:۳٩ ‎ب.ظ | نویسنده : مرتضی شیخ بگلو | نظرات ()