قسمت دوم

برج ناقوس

  این برج بر روی ایوان دو طبقه ای متصـل به دیـوار جنوبی کلیسـا قـرار گرفته و دارای گنبدی به شکل هـرم و هشـت ضلعی است که برروی هشت ستون استوانه ای از سنگ سرخ با سر ستـون های زیبا استوار شده است.

پیشانی طاق های بین این ستون ها که پا طـاق گنبـد بـرج محسوب می شوند، بانقوش برجسته فرشـته ، صلیـب ،تـرنج ، ستـاره و گل هشت پر زینت یافته ودر سطح ایوان برج، قبوری از بزرگان آیین دین مسیح به چشم می خورد ودر دیوار ضلع شمالی این برج که بخشی از دیوار جنوبی کلیسانیز بشمار می آید ، تصاویر بر جسته ای از مریم مقدس و عیسای مسیح مشاهده می شود.

ودر صحن این قسمت از برج قبور متعددی از افراد سرشناس و بزرگ مسیحی دفن شده واین برج در زمان عباس میرزا نایب السلطنة فرزند فتحعلیشاه بازسازی و مرمّت گردیده است . لازم به توضیح است که اکنون این بخش از بنای کلسیا که چشم اندازی جالبی دارد با داربست های فلزی سر پا نگهداشته شده است وسقف ایوان دوم برج ، که در آستانه ی متلاشی شدن است ، در صورت عدم توجه و باز سازی فرو خواهد ریخت. برج ناقوس درکلیسا به منزله ی مأذنه ومسجد می باشد.

نمازخانه

نمازخانه بخش دیگری از کلیسا می باشد که در مساحتی به حدود 16 در 21 متربناگردیـده است. با ورود به فضای داخلی آن ، روزهای باشکـوه گذشته آن راکمتـر می توان تصـوّر نمود . استفـاده ی مرمّت گران از اسباب و امکانات دنیای مدرن امروزی که به منظور احیای عظمت دیرین آن انجام می گیرد ، باشیوه معماری و سبک بسیار قدیم آن همخوانی ندارد . روشـن کـردن دالان ها باچـراغ برق و سیم کشی و نصـب پـریـزهای بـرق بر روی دیوارهای بسیار کهـن که چندین صـد سال از قدمـت آن می گـذرد ، از شکـوه و ابهت تاریخی آن کاسته است.درب ورودی نماز خانه در وسط دیوار ضلع غـربی آن با عـرض 40/1 مترو با ارتفـاعی2متر(ازنمای داخلی 30/2 متر) ساخته شده است . این در به نام « در هزار تکه» نیز معروف است و گمان می رود این انتساب به خاطر آن است که در ساختن ایندر از صدها قطعه چوب و گل میخ های فلزی مدوّر استفاده شده است. و در روی آن منبّت کاری با تزئینات بسیار زیبا انجام گرفته و طرح آن از دهها گل وستاره هشـت پر است که در داخل خانه های هشت ضلعی متقارن قرار گرفته اند.این درب ورودی نماز خانه از جنس چوب ساخته شده و یک لنـگه می باشد و روی محـور پایه جنوبی حرکت می کند و تصـوّر می شود که از آثار چوبی اوایل دوره قاجاریه یا صفویه باشد.

حجّــاری پایه ها و طـاق نماها و زنجیــره های جـوانب و مقــرنس کاری ها و تـزئینـات طــاق سردر، درنوع خود بدیــع وزیبا ست. مقـرنس کاری های سـر در و نقـوش بر جستـه اطـراف آن بـه طـرزی ماهرانه طـرح گردیده که بی تردید از شاهکارهای هنری ایران و جهان به شمارمی آید. بالای طاق مقرنس و بالاتر از همه ی طاق نماها دیوار غربی رازنجیره ی عریض زیبایی زینت داده است.

نقش هایی برجستـه از مریــم مقـدّس ( س) و حجّاری هایی بر روی تمامی دیوار های ساختمان نماز خانه و ایوان و برج ناقوس و اطراف محراب کلیسا مشاهده می شود. در دیوار شرقی نماز خانه دریچه ای به شکل صلیــب درمیـان سنگ های حجّـاری شـده قرار گرفته وپرده ای سرخ رنگ با نقاشی های دلپذیر از داستان های کتاب مقدس انجیل ، دیواره های نماز خانه در بر گرفته است.



  
در دیواره های داخل و خارج کلیساصدهاکتیبه و سنگ نوشته به زبان ارمنی به چشم می خورد که اگر این کتیبه ها به زبان فارسی ترجمه گردد، بسیاری از حقایق مکتوم این بنا اعم از : تـاریـخ دقیـق بنــا و سازندگان آن و اخبار مربوط به اقوامی که در این دیار میزیسته اند ، آشکار خواهد شد. بنا به قولی، اکثر این نوشته ها که درآنها طرح صلیب هم به چشم می خورد ، در سالها وقرنهای گذشته به صورت یادگارنوشته شده و در دیوارهای ساختمان کلیسا نصب گردیده است و دربین این همه کتیبه و سنگ نوشته حتّی یک آیه هم از کتاب مقدّس انجیل وجود ندارد. در بخش ورودی نمازخانه تعدادی مقبره با سنگ نوشته هایی به زبان ارامنه وجود داردکه به جز یکی دو مورد نوشته های آن ها مشخص نیست و قدمت این مقبره ها به بیش از سه هزار سال می رسد.

دراین کلیسـای سنگـی ، فقـط یک سنـگ نـوشتـه بـه زبـان فـارسـی وجــود داردکـه با خــط زیبــــای نستعلیــق بر روی چند لوح سنگی مربعی شکل نوشته شده و در مجموع به صورت یک نیم دایره که اطراف آن مقرنس کاری شده در بالای درورودی و زیر طاق مدخـل کلیسـا نصـب گردیـده ومـربـوط بـه ســال 1246قمری (1860میلادی ) می شود . مطالب حک شده در این سنگ نوشته حکایت از آن دارد که عباس میـرزا نایـب السلطـنة فرزند فتحعلی شاه قاجار ، روستای دره شام جلفـا را از محبعلـی بیـگ نخجــوانی بـه قیمـت سیـصـد تـومـان خـریـداری نمـوده و درآمـد حاصـل از آن را بـه کلـیسـای سنــت استپـانـوس و اوجاق دانیال وقف کرده است و دو کتیبه که درطرفین درب ورودی نمازخانه به زبان ارمنی نوشته شده ترجمه همان لوح فارسی می باشد.

مطـالـب درج شده در این سنگ نوشته بشرح ذیل می باشد:

بسـم الله الـرّحمـن الـرّحیـم و هـو قـدیــم درعصرسلطنت اعلی حضـرت قـدر قدرت ، قضـا تؤامان ،سکنـدر حشمت،دارا دربان ، نواب اشرف ، حضرت نایب السلطنة العلیة ، عبـاس میـرزا ، ارواحنـا فـداه
که خلـف ارشــد نـامـــدار جم جـاه ، ظل الله ، فتحعلیشاه قاجار است ابقی الله عمره و سلطنة و ادام الله ملکـه که مرحمـت بینهایت در باره کمترین دعاگـو سرکیـس ولـد استپــان خلیفه جلفای من قراءنخجـوان داشت ، و گویا که حسن خدمـت کمترین در پیشگـاه حضـور والا جلــوه گر شده بود ، بنابر این قـریه دره شام را در تاریخ سنه 1246 به این کمتـرین که دعا گـوی دولت ابـد مدت شـاهی بـودم تیـول مرحمـت فــرمـودندکه صرف اوجاق دانیـال (ع) نمـایم و دعــا گـوی عمــر و دولــت شــاه وشاهـزاده و امیـر زاده ها باشم. در تــاریـخ سنــه 1246 قـریــه دره شـام را از عـالیجـــاه محبعـلی بیـگ نخجـوانی به مبلغ سه صـد تومان گـرفتـه ، وقف اوجـاق دانیــال (ع) ساختیم، که هر کس در این مقـام مبارک بعـد از این خلیفـه بوده باشداولاً به دولت شاه ایران واجب است دعا نماید. ثانیاً لعنت خدا و نفرین رسول بر آن کس شود کــه ایـن قـریـه رابفـروشد و یا به بیـع گذارد وصرف اوجاق ننماید.

کتبه علی اشرف نخجوانی سده 1247



تاريخ : چهارشنبه ٢٠ آبان ۱۳۸۸ | ٤:٠٦ ‎ب.ظ | نویسنده : مرتضی شیخ بگلو | نظرات ()

کلیسای سنت استپانوس Saint  Stephanus Church(1) – 1

قسمت اول

 

با ارس همراه میشویم ، ارس زیبا و باعظمت که امروزه بعنوان خط مرزی ایران با جمهوری آذربایجان مورد احترام ساکنان دو طرف آن است . ارس راهمیشه دوست داشته و دارم  .در جای جای ادبیات و قصه های  پدرانمان ارس جایگاه ویژه ای را داشته است . ارس یا همان آراز روزی روزگاری از داخل خاک وطنم جاری بود و چه نغمه های دلنشینی را مادر بزرگ های مان از صدای پر تلاطم آب  های خروشانش برایمان سروده اند .از دیدن دوباره آن دلم می گیرد ، دلم بر ملتی تنگ میشود که روزی جز ء ما بودند و امروزه از ما جدا افتاده اند و ارس خط جدائی ما شده است !!

به موازات ارس از سمت شهرک سد ارس بطرف کلیسای سنت استپانوس میرویم ، جاده واقعا زیبا و غیر قابل وصف می باشد .

 بعد از طی 30 کیلو متر به کلیسا میرسیم . محوّطه ورودی کلیسا که سربالایی نسبتاً تندی است محل توقّف خود روها می باشد . ودر اولیّن نگاه ، در ارتفاعی بالاتر گنبــد سنگـی کلیسـا از میان درختـان بلنــد، خـود نمایی می کنـد. بعد از طی یک پیچ کوتاه سنگلاخـی که درمیانـه ی آن دروازه سنگی گنبدی شکل با ارتفاع 5 متروبا عرض70/5 مترکه در طرفین آن بـرجـک های استـوانه ای است ،کلیسای سنت استپانوس حودنمائی می کند. نماو شکل ظاهری کلیسا به جهت مغــرب است و در مقابل آن محوطه ای پوشیده ازدرختـان تنــومند می باشد ودر میان این محوطه، استخـری بزرگ برای ذخیره یآب و مکان هایی برای استـراحت مراجعیــن ساخته اند. فضـای اطــراف کلیــسارا درختــان بزرگ و قدیمی تـوت، گـردو، انجیر ، بادام ، گیلاس،زرد آلو ودرختان جنگلی و ...  
پوشانده که لطافـت و زیبایی خاصی به ساختمان کلیسا بخشیده است.

حصــار سنگـی دور تادور بنا را احـاطـه کرده است.این حصـار ، بـارویی بلنـد با هفـت بـرج نگهبانی و پنـج پشـت بند استوانه ای سنگی شبیه دژهای محکم دوره ساسانی و قرون نخستین اسلام بوده است.

از روی تابلو راهنمای ورودی تاریخچه آن را مرور میکنیم. این بنای عظیـم و دیدنی در 17 کیلومتری غرب شهر جلفا (در مسیر جاده ی مرزی جلفا- سدّ ارس ) و به فاصله ی سه کیلو متری کرانه یجنــوبـی رود ارس ، در آغـوش گـرم و با صفـــای کوهستـان و در میـان درّهی سر سبـز شام با قدمتی بیـش ازهــزار سـال آرمیـده است.این کلیسـا به عـلّت قـرار گـرفتـن در روستـای متـروکـه ی شـام ، با همیــن نــام نیـز خـوانـده می شود ودر زبان مردمان محل این مکان را اغلب بانام کلیسای خرابه می شناسند.

نام اصلی این کلیسا از « استپانوس » که یکی از حواریون حضـرت عیسی (ع) و نخستین شهید تبلیغ در راه مسیحیّـت بوده ، اقتبـاس گـردیده است . وجـود کلیسـا دراین منطقـه حاکی از آن است که ساکنـان اولیــّه اطـراف کلیسا ارمنـی بـوده اند که بعـد از آغــاز جنـگ جهـانی اوّل از ایـن منطقـه به منـاطـق دیگـرمهاجرت نموده اند . این کلیسا هر سال در یک روز خاصّی( این روز بر اساس نظر شورای ارامنه تعیین می شود ) مرکز گرد همایی مسیحیان جهان می گردد که با زیارت این مکان و با روشن کردن شمع به نیایش و راز و نیـاز می پردازند.بسیاری از ارامنه اعتقـاد بر این دارند که سنگ بنای این کلیسا توسط یکی ازدوازده حواریون حضرت عیسی (ع) بنا نهاده شده واز نظر آنان این مکان فوق العاده اهمیّت دارد.

سنت استپانوس یا سنت استفان اولین شهید راه مسیحیت است که در ۲۶ دسامبر سال ۳۶ میلادی در اورشلیم توسط یهودیان سنگسار شد .

درباره تاریخ بنای کلیسا، اظهارات گوناگونی ابراز شده‌است. عده‌ای آن را از بناهای اوائل مسیحیت، می‌دانند برخی چون تاورنیه بنای آن را به دوره صفویه نسبت می‌دهند. در حالی که شیوه معماری بنا، مصالح ساختمانی و تزئینات مفصل و زیبای آن مؤید این مطلب است که کلیسا همانند و هم زمان با کلیساهائی چون طاطائوس در بین قرن چهارم تا ششم هجری (دهم تا دوازدهم میلادی) ساخته شده است و سبک معماری آن تلفیقی از شیوه‌های مختلف معماری اورارتو، اشکانی و رومی است که بعد از به وجود آمدن بناهای شگرف سنتاچمیادیزین، طاطائوس و آختامار و سنت استپانوس به شیوه معماری ارمنی شهرت یافت.

 محل ورود به کلیسا از وسط دیوار غربی تعبیه شده با دری به عرض یک و نیم و با ارتفاع دو ونیم متـر،از جنس چوب که آهن کوبی شده است و به حیـث ظـاهـر شبیـه دروازه ی
 
دژهای دوران صفـویّه و قـاجاریّه می باشد و پایه های طرفیـن دروازه و بالای آنهمه از سنـگ تـراش ساخته شده و حجـّّاری ها و نقـش های دقیقـی دارد. قسمتی از سنگ های تـراش بالای طـاق فـروریخته، امّا طـاق و قسمت های پایین ترهنوز سالم مانده است. نقـش بر جسته ای از حضـرت مـریـم ( س) و کودکی حضـرت عیسـی ( ع ) در پیشانی طاق نما، کـنده شده است که طـرحی زیبـا و جالـب وحالتـی گیــرا دارد .

دروازه ورودی کلیسا به دالان باریکی بـاز می شود که از جهت جنوب منتهی به دیـر و ازجهت جنوب منتهی به صحـن کلیسا و ازجهت شـرق منتهی به انبار علوفه و اصطبل حیوانات می گردد و هر سه قسمت در سطحی بالاتر از سطح دالان قرار گرفته اند.بنای کلیسا از سنگ ساخته شده و از سه قسمت مشخـص بـرج نـاقـوس، نمـاز خـانه واجـاق دانیـال تشکیل گردیده است که به تشریح جزئیّات آن میپردازیم .



تاريخ : دوشنبه ۱۸ آبان ۱۳۸۸ | ٩:۱۳ ‎ب.ظ | نویسنده : مرتضی شیخ بگلو | نظرات ()