معیارهای ثبت تخت سلیمان تکاب در یونسکو

Brief Description

The archaeological site of Takht-e Soleyman, in north-western Iran, is situated in a valley set in a volcanic mountain region. The site includes the principal Zoroastrian sanctuary partly rebuilt in the Ilkhanid (Mongol) period (13th century) as well as a temple of the Sasanian period (6th and 7th centuries) dedicated to Anahita. The site has important symbolic significance. The designs of the fire temple, the palace and the general layout have strongly influenced the development of Islamic architecture.

Justification for Inscription

Criterion i:
Takht-e Soleyman is an outstanding ensemble of royal architecture, joining the principal architectural elements created by the Sasanians in a harmonious composition inspired by their natural context.

Criterion ii:
The composition and the architectural elements created by the Sasanians at Takht-e Soleyman have had strong influence not only in the development of religious architecture in the Islamic period, but also in other cultures.

Criterion iii:
The ensemble of Takht-e Soleyman is an exceptional testimony of the continuation of cult related to fire and water over a period of some two and half millennia. The archaeological heritage of the site is further enriched by the Sasanian town, which is still to be excavated.

Criterion iv:
Takht-e Soleyman represents an outstanding example of Zoroastrian sanctuary, integrated with Sasanian palatial architecture within a composition, which can be seen as a prototype.

Criterion vi:
As the principal Zoroastrian sanctuary, Takht-e Soleyman is the foremost site associated with one of the early monotheistic religions of the world. The site has many important symbolic relationships, being also a testimony of the association of the ancient beliefs, much earlier than the Zoroastrianism, as well as in its association with significant biblical figures and legends

 ترجمه متن ار سایت یونسکو

توضیح مختصر

بنای باستانی تخت سلیمان بروی تپه ای در منطقه کوههای آتشفشانی واقع شده است . این بنا متشکل از معبد اصلی زرتشتیان می باشد.که بخشی از آن در دوره ایخانیان (مغول) قرن سیزدهم ساخته شده ودارای کلیسای دوره ساسانیان قرن هفتم وششم که به آناهیتا هدیه شده است.این بنا دارای ویژگی سمبلیک مهمی است. طرح معبد آتش ـ مغر ونمای کلی بنا توسعه معماری اسلامی را بسیار تحت تآثیر قرار داده است.

تشریح باستانشناسی این اثر

ویژگی ـ 1

تخت سلیمان بنای فوق العاده با معماری سلطنتی بوده ویژگی های اصول معماری دوره ساسانیان را با ترکیبی منظم با خصوصیات طبیعی پیوند داده است.

ویژگی ـ 2

ترکیب اصول معماری دوره ساسانیان در تخت سلیمان نه تنها تاثیر عمیق بروری توسعه معماری مذهبی در دوران اسلم بلکه بروری سایر فرهنگها نیز داشته  اثر باستانی تخت سلیمان نمایش فوق العاده و خاص از ارایه فرهنگ آتش وخاک در طول سالیان طولانی است.

ویژگی ـ 3

تخت سلیمان نشانگر نمونه ای فوق العاده از معابد زرتشتیان است که توسط معماری ساسانیان کامل شده و دارای مدل والگوی ترکیبی بی نظیر است

ویژگی ـ 4

بعنوان معبد اصلی زرتشتیان تخت سلیمان اولین بنای باستانی است که اثری از یکی از مذاهب ابتدایی بشری را در خود جای داده است . این بنا نه تنها رابطه مستحکم و سمبلیک مذهبی دارد بلکه نمایش دهنده هماهنگی عقاید پیشینیان بسیار قبل از ظهور دین زرتشت ویا ظهور انجیل وسایر کتابهای مذهبی بوده است .

 

تخت سلیمان

مجموعه آثار باستانی تخت سلیمان که در 45 کیلومتری شمال شرقی شهر ستان تکاب در استان آذربایجان غربی قرار گرفته، با وسعتی معادل 5/12 هکتار به عنوان یکی از محوطه های تاریخی مهم کشور محسوب می گردد. در این منطقه نشانه ها و بقایای استقرار از هزاره اول ق.م تا قرن 11 ه.ق ملاحظه می شود. اما اوج شکوه و آبادانی تخت سلیمان مربوط به دوره ساسانی می باشد. که ساختمان آتشکده آذر گشنسب در آنجا احداث و به عنوان مهمترین معبد مورد احترام حکومت مذکور ایفا می نماید و آتش جاودان آن به مدت 7 قرن نماد اقتدار آئین زردتشت محسوب می شده و آتشکده ساسانی آذر گشنسب از زمان حکومت ایلخانیان به بعد « تخت سلیمان » نام گرفت. وسیع ترین تاسیسات مذهبی و اجتماعی مجموعه مربوط به دوره ساسانی است که تاکنون شناسایی و از زیر خاک بیرون آورده شده است. بقایای آثار معماری این مجموعه متعلق به یکی از بزرگترین نمادهای مذهبی، سیاسی و فرهنگی اواخره دوره ساسانی در قرن 6 م به شمار می آید. بعد از زوال حکومت ساسانی و پذیرش دین مبین اسلام توسط ایرانیان ، این مجموعه عظیم که در جنگهای ایران و روم در زمان خسرو و پرویز به شدت آسیب دیده بود، دیگر رمق تجدید حیات نیافت، اما تا قرن 4 هـ.ق تعداد اندکی از معتقدان آئین باستان ایران در این محل اسکان داشته و آتشکده نیز در مقیاس کوچکتری مورد استفاده بوده است، در زمان حکومت آباقاخان مغول با انجام تعمیرات وسیع و چشمگیر و احداث بناهای جدید، از این مکان به عنوان پایتخت باستانی و تفرجگاه استفاده می شده، بعدا" نیز محل مذکور توسط عامه مردم به صورت شهرکی کم اهمیت با مشاغل متنوعی تا قرن 11 هـ.ق ادامه حیات می دهد. از این تاریخ به بعد، محل متروکه و به علت اعتقادات عامه مردم که مکان فوق را منسوب به سلیمان نبی ( ع ) می دانند، ازآن به خوبی حفاظت می شود.

 

تاریخ

در این منطقه علاوه بر بقایای معماری مربوط به آتشکده آذرگشنسب و تاسیسات معماری دوره ساسانی و آثاری از دوران اسلامی بویژه زمان ایلخانی مغول نشانه ها و بقایای استقرار از هزاره اول ق.م ملاحظه می شود. اما اوج شکوه و آبادانی تخت مربوط به دوره ساسانی می باشد که ساختمان آتشکده آذرگشنسب در این مکان احداث و بعنوان مهمترین معبد مورد احترام ایرانیان قبل از اسلام نقش بسیار تعیین کننده ای در حیات سیاسیاجتماعی حکومت ساسانی ایفا می نماید و آتش جاودان آن بمدت 7 قرن نماد اقتدار آئین زرتشت محسوب می شد.

مجموعه آثار باستانی تخت سلیمان وسیع ترین تاسیسات مذهبی واجتماعی دوره ساسانی است که تاکنون شناسایی و از زیر خاک بیرون آورده شده است بقایای آثار معماری این محوطه متعلق به یکی از بزرگترین نمادهای مذهبی، سیاسی و فرهنگی اواخر دوره ساسانی در قرن 6 م بشمار می آید. بطوریکه نقش تخت سلیمان برای حکومت ساسانیان همانند تخت جمشید است برای هخامنشیان . بعد از زوال حکومت ساسانی وپذیرش دین اسلام توسط ایرانیان، این مجموعه عظیم که در جنگهای ایران و روم در زمان خسرو پرویز بشدت آسیب دیده بود، دیگر رمق تجدید حیات نیافت، اما تا قرن 4 ﻫ .ق تعداد اندکی از معتقدان آئین زرتشت در این محل اسکان داشته و آتشکده نیز در مقیاس کوچکتری مورد استفاده بوده، در زمان حکومت آباقاخان مغول با انجام تعمیرات وسیع و چشمگیر و احداث بناهای جدید، از این مکان مدتی بعنوان پایتخت تابستانی و تفرجگاه استفاده می شود، بعدا" نیز محل مذکور توسط عامه مردم بصورت شهرکی کم اهمیت با مشاغل متنوع تا قرن 11 ﻫ.ق. ادامه حیات میدهد.

همانطور که ذکر شده در دوره ساسانی بویژه در زمان خسرو انوشیروان ( 579-531 میلادی ) و خسرو پرویز توجه خاصی به عمران و آبادانی این محوطه معطوف می گردد، و بعنوان یکی از معابد بسیار با اهمیت تلقی می شود. آتشکده آذر گشنسب در متون قدیم دارای اسامی متعددی است از جمله به زبان پهلوی گنزک(GANZAK) یا گنجه نامیده می شده، رومیان آنرا گزکا (GAZKA) و اعراب شیز (SHIZ)می گفتند. در زمان ایلخانان بدان ستوریق گفته شده، اما کلمه تخت سلیمان از اسامی متاخر مجموعه میبا شد که عامه مردم بعلت عدم اطلاع ازعملکرداصلی و زمان ساخت آن، با توجه به احادیث و روایت مذهبی در مورد اقتدار حضرت سلیمان ، این امکان را بدان منسوب داشته و بهمین جهت محل یاد شده حالت تقدیس پیدا می کند و مردم خود را موظف به حفاظت و مراقبت از این محل می دانستند.

از اوایل قرن 19 م به بعد نیز مستشرفین از تخت بازدید و نهایتا" از سال 1959 میلادی ( 1337 شمسی ) مجموعه توسط هیات حفاری آلمانی با نظارت کارشناسان ایرانی به مدت 20 سال مورد کاوش علمی قرار گرفت. بعد از انقلاب اسلامی نیز بلحاظ اهمیت بالای تاریخی – فرهنگی مجموعه و خطراتیکه موجودیت بقایای معماری آثار را تهدید می نمود. در سال 1372 این مکان به عنوان یکی از ده پروژه بزرگ تاریخی – فرهنگی کشور انتخاب وتوسط سازمان میراث فرهنگی کشور عملیات، ساماندهی، ( حفاظت،مرمت و پژوهش ) بوسیله کارشناسان سازمان بطور جدی در آن آغاز گردید و تا کنون هم ادامه دارد. با این اقدام علاوه بر انجام پاره ای اقدامات اضطراری از نظر حفاظت پژوهش، مرمت و معرفی، در حال حاضر محوطه جهت بازدید علاقه مندان و گردشگران داخل و خارجی آماده شده و سالیانه به تعداد قابل توجهی اقشار مختلف مردم داخلی و خارجی از این مکان بازدید می نمایند.

اولین صحنه هی که در روبرو شدن با این مجموعه بی نظیر انسان را متآثر میکند حصار عظیم دوره ساسانی است که با ظاهری تدافعی به طول 120/1 کیلومتر وعرض حدودآ80/3 متر به شکل یک بیضی تمام مجموعه ودریاچه مقدس را احاطه کرده است.در حالی که هسته اصلی دیوارها از لاشه سنگ وملات ساروج است پوشش بیرونی حصار را سنگهای بزرگ حجاری شده زینت بخشیده اند. این حصار 13 متر ارتفاع دارد وسالمترین قسمت باقی مانده از آن در جبهه غربی وجنوب غربی باقی مانده که بخشی از آن اخیرا به شکل اولیه مرمت گشته است. حصار فوق دارای 38 برج به صورت قوس دار در جبهه بیرونی بوده ونیز دارای دو دروازه است.دروازه جنوب شرقی به علت زیبایی حجاری های بالای طاق ونیز اسیب ناچیز از اهمیت بیشتری برخوردار است .

آتشکده آذرگسشب در ظلع شمالی دریاچه قرار گرفته ودارای نمایی چهار طاقی است که درون ان محراب آتش قرار گرفت ودر راهروهای مخصوص مراسم عبادی اطرافش را فرا گرفته اند . جایی که موبدان در حالی که سرودهای مقدس اوستا را زمزمه می کردند در کنار آتشدان دهان خود را با پارچهای می بستند تا با نفس خود آن را آلوده نسازند ودستکش به دست چوب های از قبل پاک شده را با انبر روی آتش قرار می دادند.در سمت راست چهار طاقی دومین اتاق مهم آتشکده یعنی (یزشن ـ گاه ) قرارگرفته که در آن آتش را وقتی برای نیایش در معرض دید نبود شعله ور حفظ می کردند. در ظلع شمالی غربی ایوان بلند وشکوهمند ساسانی معروف به ایوان خسرو که از آجر قرمز وملات ساروج ساخته شده قرار دارد که با وجود تنها یک جرزوازاره دیوارهای باقی مانده هنوز به عنوان شاخص این مجموعه تلقی می شود .این ایوان بلند که برای اقامت پادشاهان ساسانی در زمان اجرای مراشم زیارت آتشکده آذرگسشب بار عام یا...احداث شده است .به احتمال زیاد تاریخ ساخت آن مربوط به خسرو اول معرف به انوشیروان می باشد. از برخی تاریخ نویسان وجغرافی دانان دنیای قدیم در مورد شکوه تزینات سقف و ملزومات اشرافی به ویژه تخت جواهر نشان سلطنتی طاقدیس این ایوان شاهی یادداشتهای باقی مانده که گویای توجه خاص شاهان ساسانی به رونق وشکوه این مکان مذهبی ـ سیاسی می باشد .تخت طاقدیس که بر حسب قرار گرفتن خورشید قابل چرخس وتنظیم بوده جنسی از عاج وچوب ساج وسایبانی از نقره .طلا داشته که طاقی از طلا ولاجوردکه آسمان رابا کواکب به تصویر می کشیده آن رادر بر می گرفته . همچنین بایدبه تالار ستون که کاربرد ان هنوز قطعی نشده وبه منزله یک اتشکده دیگر یا کاخ قلمداد گردیده نیز اشاره کرد. یکی از معابد سناسایی شده در تخت سلیمان تالار (ای ـ ) است که در ظلع شرقی آتشکده آذرگسشب قرار دارد به دلیل تشابه سبک معماری احتمالآ مکانی بوده برای ستایش ایزد بانوی آب ( آناهیتا )در اوستا (اردویسورآتاهیته )چشمهآی است که از کوهی افسانه ای (هوکییویه )می جوشد این روایت می تواند نشانگر اهمیت انتخاب این محل برای استقرار جایگاه مقدس در طی هراران سال وبخصوص در دوران ساسانی باشد با این وجود این تاسیسات عظیم در سال 624 میلادی به واسطه حمله ارتش روم وشکست سپاهیان خسرو دوم (پرویز)مورد غارت وتخریب وبیحرمتی واقع واز اعتبار ان کاسته شد ودیگر هرگز رونق پیشین را نیافت آتشکده نیز در ابعاد کوچک ترتا قرن چهارم هجری قمری به حیاط خود ادامه داد تا اینکه در دوره ایلخانان مغول اباخان با انجام تعمیرات وسیع واحداث بناهای جدید برروی شالوده بناهای ساسانی از این مکان به عنوان تفرجگاه وشکارگاه خوداستفاده کرد. بعد از ایخانان مغول این مکان به صورت شهرک کم اهمیتی با مشاغل متنوع تا قرن 11 ه.ق به حیاط خود ادامه داد واز ان زمان که هیات آلمانی به سرپرستی رودلف ناومان در سال 1960 اولین گمانه ها را در این محل آغاز گردید. 



تاريخ : پنجشنبه ۱۱ تیر ۱۳۸۸ | ٢:٢٦ ‎ب.ظ | نویسنده : مرتضی شیخ بگلو | نظرات ()